Hen Suyễn (Phần III)

Carehub.vn Hen suyễn là một bệnh thường gặp – có hơn 300 triệu người trên toàn thế giới mắc bệnh hen suyễn, trong đó có hơn 30% là trẻ em. Nếu không được điều trị thích hợp, người bị hen suyễn có thể phải nghỉ làm, giới hạn vận động hoặc thậm chí phải điều trị cấp cứu hay nhập viện. May mắn thay, phát hiện và điều trị sớm hen suyễn có thể giúp người bị hen suyễn có được một cuộc sống trọng vẹn, một cuộc sống năng động.

I/ Chăm Sóc Hen Suyễn

Mục tiêu của chăm sóc hen suyễn là đạt được và duy trì kiểm soát các biểu hiện lâm sàng của bệnh trong một thời gian dài. Khi hen suyễn được kiểm soát, bệnh nhân có thể dự phòng cơn suyễn cấp, tránh các triệu chứng khó chịu và duy trì được các hoạt động thể chất.

Để đạt được mục tiêu này, cần có bốn thành phần liên quan sau:

Thành Phần 1: phát triển sự hợp tác giữa thầy thuốc và bệnh nhân.

Với sự giúp đỡ của bác sĩ, bệnh nhân có thể:

• Tránh các yếu tố nguy cơ
• Dùng thuốc đúng đắn
• Hiểu được sự khác biệt giữa thuốc cắt cơn và thuốc dự phòng hen suyễn
• Theo dõi được tình trạng hen suyễn qua các triệu chứng
• Nhận ra các dấu hiệu báo cơn suyễn cấp

Thành Phần 2: nhận diện và tránh tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ.

Để cải thiện việc kiểm soát hen suyễn và giảm sự cần thiết phải dùng thuốc, bệnh nhân nên thực hiện các bước để tránh các yếu tố nguy cơ gây ra các triệu chứng hen suyễn. Tuy nhiên, nhiều bệnh nhân hen suyễn bị nhạy cảm với nhiều yếu tố nguy cơ có mặt khắp nơi trong môi trường, và để tránh một số trong những yếu tố này là việc gần như …không thể. Vì vậy, thuốc để duy trì kiểm soát hen suyễn có một vai trò quan trọng trong do bệnh nhân thường giảm nhạy cảm với các yếu tố nguy cơ này khi hen suyễn được kiểm soát tốt.

Hoạt động thể chất là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất gây ra các triệu chứng hen suyễn nhưng bệnh nhân không nên tránh tập thể dục. Các triệu chứng hen suyễn có thể được dự phòng bằng cách dùng thuốc hít giãn phế quản tác dụng nhanh (thuốc hít đồng vận beta-2) trước khi tập nặng (có thể thay thế bằng thuốc bổ trợ leukotriene hay cromone).

Bệnh nhân bị suyễn mức độ từ trung bình đến nặng nên được chủng ngừa cúm mỗi năm. Vaccine cúm bất hoạt thì an toàn cho người lớn và trẻ em trên 3 tuổi.

Một số Dị Ứng Nguyên và Chất Gây Ô Nhiễm thường gặp cần tránh

• Thuốc lá: người bị hen suyễn và cha mẹ bệnh nhi bị hen suyễn cần bỏ hẳn thuốc lá. Bệnh nhân hen suyễn cũng phải tránh ngồi gần người hút thuốc lá.
• Thuốc, thực phẩm: tùy thuộc vào từng người, tránh dùng trở lại những thứ đã gây kích ứng cơn hen suyễn lần trước. Và cũng không phải tránh những thứ mình chưa bị mà do người khác hướng dẫn, vì chưa chắc mình bị những thứ mà khác khác bị kích ứng (chẳng hạn, thịt bò, hải sản, thuốc aspirin … thì có nhiều người bị kích ứng nhưng không phải là tất cả người bệnh hen suyễn đều bị kích ứng).
• Các chất kích ứng nghề nghiệp: giảm – hoặc tốt hơn – là tránh tiếp xúc với những chất này.
• Bụi nhà: thường xuyên lau dọn phòng ngủ, giặt sạch và sấy khô hay phơi dưới nắng các vật dụng phòng ngủ như mùng, mền, drag giường, bao gối, …
• Lông thú: người bị hen suyễn cần tránh nuôi thú (chó, mèo, …) trong nhà, hay ít nhất là tránh để thú vào khu vực phòng ngủ. Nếu có nuôi thì phải tắm rửa chúng thường xuyên và phải dùng máy lọc không khí trong phòng ngủ.
• Gián: dọn dẹp nhà cửa thường xuyên để tránh gián. Sử dụng thuốc phun diệt côn trùng – nhưng phải lưu ý rằng chỉ phun thuốc diệt côn trùng khi không có người bị hen suyễn ở nhà (thuốc phun diệt côn trùng thường hay gây kích ứng hen suyễn).
• Nấm mốc: đóng kín cửa và cửa sổ trong những ngày mưa dầm giá rét. Làm giảm mức độ ẩm thấp trong nhà đến mức tối đa, thường xuyên lau khô những khu vực ẩm thấp trong nhà.

Thành Phần 3: đánh giá, điều trị và theo dõi hen suyễn

Mục tiêu của điều trị hen suyễn là đạt được và duy trì kiểm soát các biểu hiện lâm sàng. Việc này có thể đạt được ở đa số bệnh nhân qua một chuỗi liên tục khép kín các yếu tố liên quan sau:

• Đánh giá kiểm soát hen suyễn: Mỗi bệnh nhân nên được đánh giá để hiết lập chế độ điều trị. Một phác đồ đơn giản cho từng loại hen suyễn : hen suyễn chưa được kiểm soát, hen suyễn được kiểm soát một phần, hen suyễn được kiểm soát tốt. Nhấp chuột vào đây để xem phân loại hen suyễn theo đánh giá kiểm soát.
• Điều trị để đạt được kiểm soát: Việc điều trị tùy thuộc vào nhiều yếu tố và do bác sĩ của bạn quyết định. Bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ điều trị của bác sĩ của bạn và không tự mình dùng thuốc (trừ thuốc hít cắt cơn trong trường hợp khẩn cấp).
• Theo dõi để duy trì kiểm soát: Theo dõi liên tục là cần thiết để duy trì kiểm soát và để thiết lập chế độ điều trị có ít thuốc nhất vẫn duy trì được kiểm soát. Việc giảm liều thuốc đến thấp nhất giúp cho chi phí điều trị là thấp nhất và tính an toàn là cao nhất (nghĩa là ít tác dụng phụ nhất – cần nhớ rằng, tất cả mọi loại thuốc kể cả thuốc bổ đều có thể gây ra tác dụng phụ cho người sử dụng, các tác dụng phụ của thuốc thậm chi đôi khi gây nguy hiểm đến tính mạng).
  
  Việc theo dõi nên theo hướng dẫn sau: sau lần khám đầu tiên, nếu ổn, bệnh nhân nên được tái khám lần thứ hai sau 1 tháng và sau đó là mỗi 3 tháng một lần. Sau mỗi cơn suyễn cấp tính, bệnh nhân nên được tái khám sau đó 2 tuần (nếu ổn).
  
  Theo dõi vẫn là cần thiết ngay cả sau khi đạt được kiểm soát tốt, bởi vì suyễn là một bệnh rất hay thay đổi; phải điều chỉnh việc điều trị khi thấy giảm hay mất đáp ứng với điều trị hay khi thấy có triệu chứng xấu báo hiệu cơn cấp.

Thành Phần 4: kiểm soát cơn suyễn cấp

 Khi thấy có dấu hiệu cơn suyễn cấp bạn cần dùng thuốc hít cắt cơn ngay và đến thăm bác sĩ của bạn. Khi có dấu hiệu là nặng, bạn cần đến cơ sở y tế ngay.

Những bệnh nhân có nguy cơ cao tử vong do hen suyễn cần đến cơ sở y tế ngay lập tức khi thấy có dấu hiệu báo cơn suyễn cấp. Những bệnh nhân này bao gồm:

• Người có tiền căn suyễn – nặng – suýt – chết mà được cứu sống nhờ đặt nội khí quản và thở máy.
• Những người phải nhập viện hay phải cấp cứu vì hen suyễn trong vòng 1 năm qua.
• Những người đang phải sử dụng hay vừa ngưng corticosteroid dạng uống hay chích.
• Những người hiện không sử dụng thuốc hít corticosteroid.
• Những người quá lệ thuộc vào thuốc hít giãn phế quản tác dụng nhanh, đặc biệt những người sử dụng hơn 1 ống thuốc hít salbutamol trong 1 tháng (hay tương đương).
• Những người có tiền căn bị bệnh tâm thần hay có những vấn đề về tâm lý xã hội, bao gồm những người phải sử dụng thuốc an thần.
• Những người có tiền sử không tuân thủ kế hoạch dùng thuốc cho hen suyễn.

Bệnh nhân nên được đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu:

1. Cơn suyễn cấp là nặng

• Bệnh nhân khó thở cả khi nghỉ ngơi, nói được vài từ - không nói được cả câu (trẻ sơ sinh thì bỏ bú), kích động, ngủ gà hay lú lẫn, nhịp tim chậm, hoặc thở trên 30 lần/phút.
• Tiếng khò khè nhỏ hay mất hẳn.
• Mạch nhanh hơn 120 lần/phút (trẻ sơ sinh > 160 lần/phút).
• Lưu lượng đỉnh dưới 60%.
• Bệnh nhân bị kiệt sức

2. Đáp ứng với thuốc giãn phế quản ban đầu là không đủ và không kéo dài ít nhất 3 giờ.

3. Không cải thiện trong vòng 2 – 6 giờ sau khi bắt đầu uống corticosteroid.

4. Tình trạng trở nên tồi tệ hơn.

Những trị liệu sau đây không được khuyến cáo trong điều trị cơn suyễn cấp:

• Thuốc an thần (tránh tuyệt đối).
• Thuốc loãng đàm (vì có thể làm ho nặng nề hơn).
• Vật lý trị liệu ngực (có thể làm tăng khó chịu cho bệnh nhân).
• Truyền dịch một lượng lớn ở người lớn và trẻ lớn (có thể cần thiết ở trẻ nhỏ hoặc trẻ sơ sinh).
• Theo dõi đáp ứng với điều trị và theo dõi sau đó

Đánh giá các triệu chứng – càng nhiều càng tốt.

Sau khi qua cơn cấp, cần nhận diện các yếu tố gây ra cơn cấp để tránh trong tương lai.

II/ Các lưu tâm đặc biệt trong kiểm soát hen suyễn

Bao gồm:

Thai kỳ: trong lúc mang thai, độ nặng của hen thường có thay đổi, và bệnh nhân cần được theo dõi chặt chẽ và điều chỉnh thuốc khi cần. Người bị suyễn khi mang thai cần được giáo dục về nguy cơ cao cho thai nhi khi suyễn không được kiểm soát tốt. Thai phụ cũng cần được biết rằng các điều trị hen suyễn hiện đại là an toàn. Khi xảy ra cơn cấp, thai phụ cần được điều trị tích cực để tránh tình trạng thiếu oxygen cho thai nhi.

Bệnh nhân phải phẫu thuật: tính quá nhạy cảm của phế quản, sự giới hạn của luồng khí thở và tăng tiết đàm quá mức làm cho bệnh nhân bị suyễn dễ có biến chứng hô hấp trong và sau phẫu thuật, đặc biệt là các phẫu thuật lồng ngực và bụng trên. Nên đánh giá chức năng hô hấp vài ngày trước khi phẫu thuật và một liệu trình corticosteroid được sử dụng nếu FEV1 dưới 80%.

Viêm mũi, viêm xoang và polyp mũi: viêm mũi và hen suyễn thường cùng có trên cùng một bệnh nhân, điều trị viêm mũi có thể cải thiện triệu chứng hen suyễn. Cả viêm xoang cấp và mạn tính đều có thể làm cho hen suyễn trở nên tồi tệ hơn, vì thế viêm xoang nên được điều trị. Polyp mũi thường đi kèm với hen suyễn và viêm mũi, thường nhạy cảm với aspirin và thường gặp ở người lớn. Polyp mũi thường đáp ứng với corticosteroid tại chỗ.

Suyễn nghề nghiệp: điều trị bằng thuốc đối với suyễn nghề nghiệp giống với các dạng suyễn khác, nhưng là không đầy đủ nếu không tránh tiếp xúc với các chất gây kích ứng. Các chuyên gia hen suyễn sẽ giúp bạn trong việc tránh chất gây kích ứng.

Nhiễm trùng hô hấp: nhiễm trùng hô hấp làm kích hoạt cơn khò khè và các triệu chứng hen suyễn khác ở nhiều bệnh nhân. Điều trị cơn suyễn cấp do nhiễm trùng tương tự với nguyên tắc điều trị cơn suyễn cấp khác và nên có kháng sinh phù hợp.

Hồi lưu dạ dày thực quản: người bị hồi lưu dạ dày thực quản có tần suất bị hen suyễn gấp 3 lần người bình thường. Nên dùng thuốc để làm giảm triệu chứng hồi lưu dạ dày thực quản, dù rằng việc này không phải luôn cải thiện kiểm soát hen suyễn.

Suyễn do aspirin: có đến 28% người lớn – nhưng hiếm ở trẻ em – bị cơn suyễn cấp do aspirin hay các thuốc kháng viêm không steroid khác (NSAID).